ياد خدا به هنگام بلا و گرفتارى(ذيل آيه 156 سوره بقره)

 مصيبت‏هايى كه از طرف اوست، تصرف مالك حقيقى و خداوند در مملوك خود است. اگر انسان بداند كه خداوند حكيم و رحيم است و او نيز بنده‏اى بوده كه قبلاً هيچ نبوده؛ «لم يك شيئاً»( مريم، 67) و حتّى بعد از مراحلى هم چيز قابل ذكرى نبوده است؛ «لم يكن شيئاً مذكورا»( انسان، 1) خواهد پذيرفت كه من بايد در اختيار او باشم. او مرا از جماد به نبات، و از نبات به حيوان و از مرتبه‏ى حيوانيّت به انسانيّت سوق داده و اين حوادث را براى رشد و ارتقاى من قرار داده است. همان‏گونه كه ما دانه‏ى گندم را زير فشار، آرد مى‏كنيم و بعد نيز در آتش تنور، تبديل به نان مى‏كنيم تا مراحل وجودى او را بالا بريم.
 شعار صابران «انّا لِلّه و انّا اليه راجعون» است. در حديث مى‏خوانيم: هرگاه با مصيبتى مواجه شديد، جمله‏ى «انّا لِلّه و انّا اليه راجعون» را بگوييد.( درّالمنثور، ج‏1، ص‏377) گفتن «انّا لِلّه» و ياد خدا به هنگام ناگوارى‏ها، آثار فراوان دارد:
 الف: انسان را از كلام كفر آميز و شكايت باز مى‏دارد.
 ب: موجب تسليت و دلدارى و تلقين به انسان است.
 ج: مانع وسوسه‏هاى شيطانى است.
 د: اظهار عقايد حقّ است.
 ه : براى ديگران درس و الگو شدن است.
 مردم در برابر مشكلات و مصايب چند دسته‏اند:
 الف: گروهى جيغ و داد مى‏كنند. «اذا مسّه الشّر جزوعاً»( معارج، 20)
 ب: گروهى بردبار و صبور هستند. «وبشّر الصابرين»
 ج: گروهى علاوه بر صبر، شكرگزارند. «اللّهم لك الحَمد حَمد الشّاكرين لَك على مُصابهم»( فقره آخر زيارت عاشورا)
 اين برخوردها، نشانه‏ى معرفت هركس نسبت به فلسفه‏ى مصايب و سختى‏هاست. همانگونه كه كودك، از خوردن پياز تند، بى‏تابى مى‏كند و نوجوان تحمّل مى‏كند، ولى بزرگسال پول مى‏دهد تا پياز خريده و بخورد

تعریف لغوی تهمت

بهتان و تهمت عبارتست از اینکه انسان در حق غیر به چیزی که راضی نیست دروغ بگوید به عبارت دیگر چیزی را به دروغ به دیگری نسبت دهد و شخصی که مرتکب گناه و عمل زشتی نشده به انجام آن متهم کند و یا عیب و نقصی را که در او نیست به او بچسباند و فرقی نیست که این نسبت دروغ در حضور او باشد یا در غیاب. 
بهتان و تهمت از گناهان کبیره است و در قرآن مجید به شدت از آن نهی، و عذاب شدیدی برای آن ذکر گردیده که به آن اشاره خواهد شد. 

بدترین نوع دروغ

در حقیقت بهتان بدترین نوع دروغ است و چنانچه اتهام شخص در غیاب وی باشد غیبت هم بشمار می‌آید و انسان در واقع مرتکب دو گناه شده است یکی دورغ و دیگری غیبت و بزرگترین ظلم در حق برادر مؤمن آنست که او را متهم به ارتکاب گناهی کنی که هرگز آنرا انجام نداده است. بهتان باصطلاح همین برچسب زدن به این و آن است که متاسفانه همواره در جوامع بشری مطرح بوده و امروزه نیز بزرگترین ابزار دشمنان و مخالفان است. آثار سوء اجتماعی تهمت

موارد نفى افراط و تفريط

 1. «كلوا و اشربوا و لاتسرفوا»( اعراف، 31) بخوريد و بياشاميد، ولى اسراف نكنيد.
 2. «لا تَجعل يدك مَغلولةً الى عُنقك و لاتبسُطها كلّ البَسط»( اسراء، 29) در انفاق، نه دست بر گردن قفل كن - دست‏بسته باش - و نه چنان گشاده دستى كن كه خود محتاج شوى.
 3. «الّذين اذا أنفقوا لم‏يسرفوا و لم‏يقتروا و كان بين ذلك قواماً»( فرقان، 67) مومنان، به هنگام انفاق نه اهل اسرافند و نه اهل بخل، بلكه ميانه‏رو هستند.
 4. «لا تجهر بصلوتك و لاتخافت بها وابتغ بين ذلك سبيلاً»( اسراء، 110) نماز را نه بلند بخوان ونه آهسته، بلكه با صداى معتدل نماز بخوان.
 5. نسبت به والدين احسان كن؛ «و بالوالدين احساناً»( بقره، 83) امّا اگر تو را از راه خدا بازداشتند، اطاعت از آنها لازم نيست. «ان جاهداك على ان‏تشرك بى... فلاتطعهما»( لقمان، 15)
 6. پيامبر هم رسالت عمومى دارد؛ «و كان رسولاً نبيّاً»( مريم، 51) و هم خانواده خويش را دعوت مى‏كند. «و كان يأمر اهله بالصلوة»( مريم، 15)
 7. اسلام هم نماز را سفارش مى‏كند كه ارتباط با خالق است؛ «اقيموا الصلوة» و هم زكات را توصيه مى‏كند كه ارتباط با مردم است. «اتوا الزكوة»( بقره، 43)

آثار ایمان و عمل صالح‏                                                                                                                                                                                                                                                                                                1-رسیدن به حیات طیب: 
 «مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ مَا كَانُواْ يَعْمَلُونَ » نحل، 97 
 هر كس عمل صالحى انجام دهد چه مرد باشد چه زن در حالى كه ایمان دارد ما او را زنده مى‏كنیم به زندگى پاك و پاكیزه‏اى و پاداش مى‏دهیم او را به بهتر از آنچه عمل مى‏كنند.

 2 - پوشاندن لغزش‏ها و اصلاح كارها:                                                                      «والذین آمنوا و عملوا الصالحات و آمنوا بما نزّل على محمد و هو الحق من ربهم كفّر عنهم سیّئاتهم و اصلح بالهم» 
 كسانى كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند به آنچه بر محمد صلى الله علیه وآله وسلم نازل شده و همه حق است و از سوى پروردگار نیز ایمان آوردند خداوند گناهانشان را مى‏بخشد و كارهایشان را اصلاح مى‏كند.

  3 - مشمول رحمت الهى شدن: 
 «فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ» جاثیه، 30 
 كسانى كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند پروردگارشان آن‏ها را در رحمت خود وارد مى‏كند.

  4 - محبوبیت در جان مردم: 
 «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَيَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا» مریم، 96 
 كسانى كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند خداوند رحمن محبت آن‏ها را در دل‏هاى مردم مى‏افكند.

شرایط امر به معروف ونهی از منکر

امر به واجب، واجب است و امر به مستحب، مستحب است و نهی از حرام، واجب؛ ولی این وجوب و استحباب مخصوص گروه خاصّی است و آن طور که غزّالی تصوّر کرده، شامل یکایک مردم نمی شود بلکه با چهار شرط بر فرد ثابت می گردد:

1- علم به واجب یا مستحب و یا حرام بودن امور؛ یعنی شناخت معروف یا منکر به دور از شبهه، بنابراین در امور متشابه امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.

2- احتمال تأثیر، بنابراین اگر بداند یا احتمال قوی بدهد که اقدامش تأثیر ندارد، واجب و مستحب نیست چون بی فایده است.

3- شخص مخاطب امر به معروف و نهی از منکر بر ادامه عمل خود اصرار داشته باشد. اما اگر نشانه ای باشد که آن کار را ترک کرده است، تکلیف ساقط می شود. چون دیگر امر به معروف و نهی از منکر بیهوده است.

و اما تارکين نماز را مي توان به چهار دسته تقسيم کرد:

 .1 ترک نماز از روي انکار: يعني نماز را که يکي از ضروريات دين است، واجب ندانسته و خود را موظف و مکلف به انجام آن نمي داند، چنين شخصي کافر است.

 2.ترک نماز از روي سهل انگاري و بي اعتنايي: اين قبيل افراد با ترک نماز، مرتکب گناه کبيره شده و فاسق مي گردند.

 3.ترک نماز در بعضي اوقات: اين اشخاص در اثر ضعف ايمان و بي توجهي به آخرت، گاهي نماز خوانده و گاهي ترک مي کنند و يا اين که نماز را در وقتش بجا نمي آورند، اينان هرچند مانند دو قسم ديگر نيستند، لکن از روايات اين گونه استفاده مي شود که از ضايع کنندگان نمازند. چنانکه اميرالمؤمنين علي(ع) مي فرمايد: «هيچ عملي به پيشگاه خداوند محبوب تر از نماز نيست، پس چيزي از امور دنيا، شما را از خواندن نماز اول وقت باز ندارد، زيرا خداوند تعالي مذمّت نموده قومي را و فرموده: واي بر آن نمازگزاراني که از نمازشان غفلت کنند و در انجام آن در اول وقت مسامحه ورزند و عمداً تأخير اندازند»(وسائل الشيعه، جلد3، صفحه ي82 )

 4. ترک واجبي از واجبات نماز: يعني نماز مي خواند، اما نه آن نمازي که از او خواسته اند، بلکه نمازي که در لباس يا مکان غصبي خوانده شده و يا قرائت و اذکار واجبي را غلط مي خواند. از ظاهر روايات چنين احتمال مي رود که اين قبيل افراد نيز از ضايع کنندگان نماز به شمار مي روند. رسول خدا(ص) فرمود: «دزدترين دزدها کسي است که از نمازش بدزدد، گفته شد: يا رسول الله، چگونه از نمازش مي دزدد؟ فرمود: رکوع و سجود آن را تمام انجام نمي دهد»( مستدرک الوسائل، جلد1، صفحه ی172 (.

 طبق آنچه گفته شد، نماز نشانه ي مليّت اسلام است، اگر کسي عمداً آن را ترک کند از دايره ي اسلام خارج شده و قطعاً به آتش دوزخ الهي گرفتار خواهد آمد.

 سيماى پذيرفتگان ولايت خدا

  آنكه ولايت خدا را پذيرفت:
 1. كارهايش رنگ خدايى پيدا مى‏كند. «صبغة اللّه»( بقره، 138)
 2. براى خود رهبرى الهى برمى‏گزيند. «ان‏اللّه قد بعث لكم طالوت ملكاً»( بقره، 247)
 3. راهش روشن، آينده‏اش معلوم و به كارهايش دلگرم است. «يهديم ربّهم بايمانهم»( يونس، 9)، «انّا اليه راجعون»( بقره، 156)، «لانضيع اجرالمحسنين»( يوسف، 56)
 4. در جنگ‏ها و سختى‏ها به يارى خدا چشم دوخته و از قدرت‏هاى غير خدايى نمى‏هراسد. «فزادهم ايماناً»( بقره، 173)
 5. از مرگ نمى‏ترسد و كشته شدن در تحت ولايت الهى راسعادت مى‏داند. امام حسين‏عليه السلام فرمود: «انّى لا ارى الموت الاّ السعادة».( بحار، ج‏44، ص‏192)
 6. تنهايى در زندگى براى او تلخ و ناگوار نيست، چون مى‏داند او زير نظر خداوند است. «ان اللّه معنا»( توبه، 40)
 7. از انفاق و خرج كردن مال نگران نيست، چون مال خود را به ولى خود مى‏سپارد.«يقرض اللّه قرضاً حسناً»( بقره، 245)
 8. تبليغات منفى در او بى اثر است، چون دل به وعده‏هاى حتمى الهى داده است: «والعاقبة للمتّقين»( اعراف، 128)
 9. غير از خدا همه چيز در نظر او كوچك است. امام على‏عليه السلام فرمود: «عظم الخالق فى أنفسهم فصغر مادونه فى أعينهم...».( نهج‏البلاغه، خ 193)
 10. از قوانين و دستورات متعدّد متحيّر نمى‏شود، چون او تنها قانون خدا را پذيرفته و فقط به آن مى‏انديشد. و اگر صدها راه درآمد برايش باز شود تنها با معيار الهى آن راهى را انتخاب مى‏كند كه خداوند معيّن كرده است. «ومن لم يحكم بماانزل‏اللّه»(مائده 44.45)

پیام های درد ناک                                                                                                                               پيامبر اكرم صلى الله عليه وآله مى‏فرمايد: هنگامى كه افراد كافر و دشمن خدا مى‏ميرند و به سوى گورستان روانه مى‏شوند، به اطرافيان خود پيام‏ها ونداهايى را مى‏دهند. (پيام‏هايى كه گوش ملكوتى براى شنيدنش لازم است و امثال ما كه نمى‏توانيم بشنويم، بايد پاى سخن پيامبر واهل‏بيت اوعليهم السلام بنشينيم تا براى ما بيان نمايند).

 آن شخص كافر به اطرافيان خود مى‏گويد: 

 من از شيطان گول خوردم، اودر قالب خيرخواهى وجلوه‏گرى مرا گمراه كرد.

 من از دنيا گول خوردم، به او دل بستم و اطمينان كردم و از خدا غافل شدم.

 من از آدم‏هاى دوست‏نما گول خوردم، آنان مرا رها و خوار كردند.

 من از فرزندانم گول‏خوردم كه براى خوشى آنان دين ودنيايم را تباه كردم.

 من از ثروتم گول خوردم و در حق خدا و مردم بخل نموده و انفاق نكردم.

 و اكنون من از مدّت  طولانى قبر رنج مى‏برم و ناله‏ها دارم... .

 قبر، خانه تنگ، تاريك و وحشتناك است... .

 و در پايان مى‏گويد: «واحَسرَتاه عَلى ما فَرَّطْتُ فِى جَنْبِ اللّه...» اى واى بر من! حسرت بر من، بخاطر آن سهل‏انگارى‏هايى كه در راه خدا كرده‏ام...(278)

 در حديث ديگرى از پيامبر اسلام‏صلى الله عليه وآله چنين مى‏خوانيم:

 سوگند به آن قدرتى كه جان محمّد در دست اوست! اگر مردم جايگاه مردگان را مشاهده مى‏كردند و گفتارشان را مى‏شنيدند، او را رها كرده و به حال خودشان اشك‏ها مى‏ريختند. زيرا روح آن مرده از بالاى جنازه‏اش فرياد مى‏زند و مى‏گويد: اى اهل و فرزندانم! دنيا شما را بازى ندهد، همان گونه كه مرا بازى داد، تمام اموالى كه در طول زندگى از حلال و حرام جمع كردم، براى ديگران گذاردم كه لذّتش براى ديگران و عقاب و مسئوليّتش براى من است. پس از آنچه بر سر من آمده بترسيد و عبرت بگيريد.(279)                         278) بحار، ج‏6، ص‏258.
279) بحار، ج‏6، ص‏161.

اهرم‏هاى بازدارنده‏ى گناه                                                                                                                                   همان گونه كه ترمز در اتومبيل لازم است تا آن را از سقوط در پرتگاه‏ها و خطرات كنترل كند، غرائز و خواسته‏هاى انسان نيز، نياز به كنترل دارد.
 خطوط كلى كنترل انسان در برابر گناه را مى‏توان در امور زير خلاصه نمود:
 1- تفكر در امور گوناگون.  تفكر در عاقبت گناه، عامل توبه است.
 تفكر در فناى دنیا، عامل زهد است.
 تفكر در نعمت‏ها، عامل حب خداست.
 تفكر در حوادث عبرت‏آموز، عامل تواضع است.
 تفكر در مرگ عامل كنترل هوس‏هاى نفسانى است.
 تفكر در احوال بزرگان، عامل مقایسه و رشد است.
 تفكر در عواقب كار، عامل مصونیت از گناه است.
 تفكر در عذاب الهى، عامل خوف از خداست.
 تفكر در ضعف‏ها، عامل توكل است.
 تفكر در تاریخ، عامل عبرت است.
 تفكر در آفریده‏ها، عامل ایمان به خدا است.
 تفكر در مفاسد اخلاقى، عامل تهذیب است.
 تفكر در سختى‏هاى دیگران، عامل استقامت است.
 تفكر در نیكى و مهربانى‏هاى والدین، عامل احسان به آنها است.
 از خصوصیات فكر و تفكر این است كه:
 فكر عبادتى است بى ریا، زیرا پیدا نیست تا ریا بردار باشد.

 روش برخورد با مخالفان

 مخالفان به چند دسته تقسيم مى‏شوند كه بايد با هر كدام به نحوى عمل كرد:
 * گاهى افرادى به خاطر جهل و نادانى در برابر حقّ قرار مى‏گيرند و دشمنى مى‏كنند كه اين آيه دستور محبت و برخورد احسن مى‏دهد.
 در آيات ديگر نيز در اين‏باره آمده است:
 1. و هنگامى كه نادانان ايشان را (به سخنى ناروا) مخاطب سازند، سخنى مسالمت‏آميز يا سلام گويند. «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما»( فرقان، 63)
 2. و چون بر بيهوده و ناپسند بگذرند، با بزرگوارى بگذرند. «و اذا مرّوا باللغو مرّوا كراما»( فرقان، 72)
 * گاهى مخالفت افراد بر اساس شك و ترديد است كه بايد با آنان از طريق استدلال و برطرف كردن شبهات برخورد كرد. 
 شك در مورد خداوند. «أفى اللّه شك...»( ابراهيم، 10)
 شك و ترديد در مورد قيامت و رستاخيز. «ان كنتم فى ريب من البعث»( حج، 5)
 ترديد در مورد نزول وحى وكتب آسمانى بر پيامبر. «ان كنتم فى ريب مما نزلنا على عبدنا»( بقره، 23)
 * گاهى مخالفت بر اساس حسادت است كه بايد با اغماض برخورد كرد. 
 برادران يوسف اعتراف به حسادت و خطاى خود كردند، كه با وعده آمرزش حضرت يوسف روبرو شدند. «انّا كنّا لخاطئين... لا تثريب عليكم اليوم»( يوسف، 91 - 92)
 هابيل، در مقابل حسادت برادرش قابيل گفت: اگر تو قصد كشتن من را دارى، من (هرگز) دست به چنين كارى نمى‏زنم. «لئن بسطت الىّ يدك لتقتلنى ما انا بباسط يدى اليك لاقتلك»( مائده، 28)
 * گاهى مخالفت به خاطر حفظ موقعيّت و رفاه و كاميابى‏هاى مادّى است. در اين موارد اتمام حجّت كافى است و آيات «ذرهم»( انعام، 91 و حجر، 3) (آنان را به حال خود واگذار) و «اعرض عنهم»(، 42 ، نساء، 63 و 81.) (از آنان رويگردان و دورى كن) مطرح است.
 * گاهى مخالفت، در قالب كارشكنى و هَجو و تضعيف ايمان مردم است كه برخورد با اين گروه را آيات ذيل در قالب برخورد شديد با آنان و قطع رابطه و دستگيرى و گاهى اعدام مشخص مى‏كند:
 «واغلظ عليهم»( توبه، 73) با سختى و شدّت با كفّار برخورد كن. 
 «اذا سمعتم آيات اللّه يكفر بها و يستهزء بها فلاتقعدوا معهم حتّى يخوضوا فى حديث غيره»( نساء، 140) و چون بشنويد كه به آيات خدا كفر مى‏ورند و آنان را به مسخره مى‏گيرند، نبايد با آنان بنشينيد تا به گفتارى ديگر بپردازند.
 «لا تتخدوا اليهود و النصارى‏ اولياء»( مائده، 51) يهود و نصارى را دوست و سرپرست خود نسازيد.
 «اخذوا و قتّلوا تقتيلا»( احزاب، 61) كفّار را بگيريد و به شدّت به قتل رسانيد.
 * گاهى دشمنى آنان با دست بردن به اسلحه و مبارزه‏ى مسلحانه است كه قرآن مى‏فرمايد: «فاعتدوا عليه بمثل ما اعتدى‏ عليكم...»( بقره، 194) همان گونه آنان بر شما تعدّى كردند بايد با آنان مقابله به مثل كنيد.