اهرمهاى بازدارندهى گناه همان گونه كه ترمز در اتومبيل لازم است تا آن را از سقوط در پرتگاهها و خطرات كنترل كند، غرائز و خواستههاى انسان نيز، نياز به كنترل دارد.
خطوط كلى كنترل انسان در برابر گناه را مىتوان در امور زير خلاصه نمود:
1- تفكر در امور گوناگون. تفكر در عاقبت گناه، عامل توبه است.
تفكر در فناى دنیا، عامل زهد است.
تفكر در نعمتها، عامل حب خداست.
تفكر در حوادث عبرتآموز، عامل تواضع است.
تفكر در مرگ عامل كنترل هوسهاى نفسانى است.
تفكر در احوال بزرگان، عامل مقایسه و رشد است.
تفكر در عواقب كار، عامل مصونیت از گناه است.
تفكر در عذاب الهى، عامل خوف از خداست.
تفكر در ضعفها، عامل توكل است.
تفكر در تاریخ، عامل عبرت است.
تفكر در آفریدهها، عامل ایمان به خدا است.
تفكر در مفاسد اخلاقى، عامل تهذیب است.
تفكر در سختىهاى دیگران، عامل استقامت است.
تفكر در نیكى و مهربانىهاى والدین، عامل احسان به آنها است.
از خصوصیات فكر و تفكر این است كه:
فكر عبادتى است بى ریا، زیرا پیدا نیست تا ریا بردار باشد.
2- توجه به حضور خدا در همه جا. ایمان به خدا، و یاد او در همه حال و اعتقاد به اینكه همه ما در محضر خدا هستیم از اساسى ترین اهرمهاى بازدارنده از گناه است،«ألَم یَعلَم بِأنّ اللّه یَرى»(350)
«آیا انسان نمىداند كه خداوند همه اعمالش را مىبیند؟»
«إنّ ربّكَ لَبِالمِرصاد»(351)
«قطعاً پروردگار تو در كمینگاه است.»
«یَعلَم خائِنَة الاَعیُن و ما تُخفِى الصُّدور»(352)
«خداوند چشمهایى را كه به خیانت گردش مىكند، مىداند و بر آنچه در سینهها پنهان است. آگاه مىباشد.»
در قرآن واژهى «بصیر» «خدا بیناست» 51 بار، و واژه «سمیع» «خدا شنواست» 49 بار آمده است.
3- خودشناسى و توجه به شخصيت خود. جهل به «خود» بزرگ ترين جهالت براي انسان است ، زيرا همان گونه که خودشناسي از شريف ترين معارف بشري است ، ناداني نسبت به خود از دردناک ترين ناداني هاست . پيامبر اکرم (ص) در اين زمينه مي فرمايند: "کسي که خود را شناخت خداي خود را هم خواهد شناخت" (فيض کاشاني،محجبه البيضاء ج1 ص68) زيرا همان طور که امام علي (ع) مي فرمايد : "معرفت نور دل و وسيله دست يابي به عالم قدس است ."(تصنيف غرر و درر،باب المعرفه، ص41) .
4- ايمان به معاد و روز حساب. قرآن کریم در آیات هفتم و هشتم سوره سبأ به این مسأله اشاره نموده و میفرماید: «وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذَا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيد ٍ* أَفْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَم بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ الْبَعِيدِ؛ و کسانی که کفر ورزیدند گفتند آیا شما مردم را آگاه سازیم از مردی که مدعی است هنگامی که بدنهای شما به کلی متلاشی گردید و استخوانهای شما پوسید و خاک شد بار دیگر آفرینش جدید و حیات تازه ای پیدا می کند؟ او یا به خداوند، دروغ و کذب نسبت می دهد و یا دچار جنون و دیوانگی گشته است. اما در واقع چنین نیست بلکه کسانی که به آخرت ایمان نمیآورند در عذابی سخت و در ضلالت و گمراهی عمیقی گرفتارند.»
5 توجه به عرض اعمال بر پيشوايان. یكى از معتقدات اسلامى كه نقش بسزایى در كنترل و بازدارندگى از گناه دارد مسالهى «عرض اعمال بر پیشوایان دینى» است یعنى خداوند از طرق خاصى اعمال انسانها را هر روز یا هر هفته یكبار به عرض پیامبر صلى الله علیه وآله و امامان علیهم السلام مىرساند. اگر نیك بود، موجب خوشحالى آنها مىگردد و اگر بد بود موجب ناراحتى آنها مىشود. «و قل اعملوا فَسَیرى اللّه عَمَلكم و رَسوله و المؤمنون و سَتُردّون اِلى عالِم الغَیب و الشّهادة فَیُنبِّئُكم بما كُنتم تَعملون»(376)
«بگو عمل كنید، خداوند و فرستادهى او و مؤمنان، اعمال شمارا مىبینند و بزودى به سوى كسى باز مىگردید كه پنهان و آشكار را مىداند و شما را به آنچه عمل مىكردید خبر مىدهد.»
6- نزديك ديدن مرگ. قرآن كريم، يكى از ويژگى هاى برجسته پيامبران را، «ياد مرگ» مى داند; چنان كه مى فرمايد: (إِنَّـآ أَخْلَصْنَـهُم بِخَالِصَة ذِكْرَى الدَّارِ; با موهبت ويژه اى ـ يادآورى آن سراى ـ خالص گردانيديم. خاصيت به ياد مرگ بودن اين است كه: اگر شخص در رفاه و سرور است و غرور او را فراگرفته، با ياد مرگ، عالم دنيا بر او تنگ مى شود و ديگر نمى تواند بر دارايى محدود خود ببالد و يا مغرور شود و اگر شخصى است كه در تنگناى زندگى قرار گرفته و رنج مى برد، باز وقتى به ياد مرگ بيفتد، دنيا بر او وسيع و راحت مى شود و از سختى هاى چند روزه دنيا رنج نمى برد، لذا على(ع) مى فرمايند: «كسى كه زياد به ياد مرگ باشد، از دنيا به اندكش راضى مى شود».[
در بيانى حضرت صادق(ع) آثار ياد مرگ را چنين بيان مى كنند: «ياد مرگ، شهوت ها را در نفس از بين مى برد و ريشه هاى غفلت را يك سره بر مى كند و دل او را با وعده هاى الهى محكم مى كند و روحيه انسان را از قساوت، مى كند و دل انسان را با وعده هايى الهى محكم مى كند و نشانه هاى هوا و هوس را در هم مى شكند ...»[6]
حضرت رسول اكرم(ص) مى فرمايند: مرگ را بسيار ياد كنيد، زيرا مرگ گناهان را پاك مى كند و ميل و رغبت به دنيا را مى كاهد.
7- ترس از عواقب گناه. یكى از عوامل كنترل كننده گناه خوف از خدا و ترس از عواقب گناه است. امام صادق علیه السلام فرمودند:
«كسى كه بداند خدا او را مىبیند و گفتار او را مىشنود و به كار نیك و بد او آگاه است، همین دانستن او را از كارهاى زشت باز مىدارد و چنین فردى كسى است كه از مقام پروردگارش ترسیده و نفس خود را از هوس گناه باز داشته است(كافى، ج2 ص70. ) رسول اكرم صلى الله علیه وآله مىفرماید:
«مؤمن گناهش را چون سنگ بزرگى مىنگرد و ترس آن دارد كه آن سنگ بر سر او فرود آید، ولى كافر گناه خود را چون پشّهاى مىنگرد كه از كنار بینىاش عبور كند(غرر الحكم. میزان الحكمة، ج3 ص182.8 ( توجه به نقش عبادت ترك معصيت - رسول اكرم صلى الله علیه وآله فرمود:
«مثل الصّلوة كَمثل النَّهر الجارى كلّما صلّى كَفرت ما بَینهما»
«نماز همانند آب جارى است، هر زمان كه انسان نمازى مىخواند گناهانى را كه در میان دو نماز انجام شده از میان مىبرد. امام صادق علیه السلام فرمود:
«مَن اَحبّ یَعلَم اَقُبِلتْ صلاتُه ام لم تُقبَل فَلینظُر: هل مَنعَت صلاتُه عَن الفَحشاء و المُنكر؟ فَبِقَدر ما مَنعَتْه قُبِلت منه»(388) «كسى كه دوست دارد بداند آیا نمازش مقبول درگاه الهى واقع شده یا نه؟ باید ببیند آیا این نماز او را از زشتىها و منكرات باز داشته یا نه، به همان مقدار كه بازداشته نمازش پذیرفته است . در مقامى كه كنى قصد گناه
گر كند كودكى از دور نگاه
شرم دارى، زگنه در گذرى
پرده عصمت خود را ندرى
شرم بادت كه خداوند جهان
كه بود خالق اسرار نهان
بر تو باشد نظرش بىگه و گاه
تو كنى در نظرش قصد گناه
